Słowem wprowadzenia, jednym ze składników diety człowieka, który utożsamiamy z negatywnym wpływem na nasze zdrowie jest cholesterol. Szereg badań naukowych udowodniło, że zbyt wysoki poziom cholesterolu leży u podłoża wielu chorób cywilizacyjnych.

Cholesterol należy do grupy steroli, do których należą również fitosterole. Są to związki powszechnie występujące w roślinach, do których zaliczamy sterole i stanole. Fitosterole spełniają zupełnie inną funkcję w organizmie niż cholesterol. Stanole stanowią uwodornioną formę steroli i występują w małych ilościach w pożywieniu.

Mechanizm działania stanoli

Obecnie uważa się, że mechanizm działania stanoli jest złożony. Po pierwsze, stanole i ich estry, wykazują podobieństwo w budowie strukturalnej z cholesterolem, dzięki czemu współzawodniczą z cholesterolem o jego wchłanianie w jelicie, obniżając tym samym jego poziom we krwi.

Stanole zwiększają również wydalanie cholesterolu z komórek jelita do światła przewodu pokarmowego, tak więc nie tylko hamują wchłanianie cholesterolu, ale również promują jego wydalanie wraz z kałem. Jednocześnie stanole praktycznie nie są wchłaniane do krwi.

Efekt działania stanoli i ich skuteczne dawki

Liczne badania wykazały, że wprowadzenie 1,5-3g stanoli dziennie do diety wykazuje skuteczność w obniżaniu poziomu cholesterolu wśród różnych grup, w tym wśród osób starszych, kobiet w ciąży, dzieci czy osób aktywnych fizycznie. Uznaje się, że stanole obniżają poziom cholesterolu całkowitego o 7-10%, czy frakcji LDL (tzw. ”zły cholesterol”) w granicach 10-15%.

Jednocześnie nie wpływają  na poziom frakcji HDL (tzw. „dobry cholesterol”). Badania wykazały skuteczność działania stanoli roślinnych bez zmiany diety, a ich efekt prozdrowotny jest porównywalny do zmian, jakie zachodzą w naszym organizmie po wprowadzeniu diety śródziemnomorskiej.

Zastosowanie diety niskocholesterolowej wzbogaconej o stanole roślinne wykazuje dodatkowy efekt obniżający frakcję LDL nawet o 20%.

Bezpieczeństwo stanoli roślinnych

Badania nad bezpieczeństwem i skutecznością stanoli roślinnych mają już kilkadziesiąt lat. Wykazano, iż stosowanie nawet wysokich ilości stanoli nie wywierało niekorzystnego wpływu m.in. na poziom witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, beta-karoten), ani też nie powodowało niekorzystnych reakcji ze strony przewodu pokarmowego.

Spożywanie stanoli roślinnych jest obok ograniczenia spożycia cholesterolu oraz zwiększenia spożycia błonnika w diecie, jedną z głównych rekomendacji Trzeciego Raportu Zespołu Ekspertów Narodowego Programu Edukacji na temat Cholesterolu dotyczącego Wykrywania, Diagnozowania i Leczenia Hipercholesterolemii u Dorosłych (ATP III, Adult Treatment Panel III).

Zwiększenie ich spożycia w diecie rekomenduje również 10 międzynarodowych Stowarzyszeń, w tym Komitet Naukowy ds. Żywności EU,  Światowa Organizacja Zdrowia czy Amerykańskie Stowarzyszenie Kardiologiczne.

Aktywność a cholesterol

Powszechnie uznaje się, że sport jest jednym z głównych czynników obniżających poziom cholesterolu. Zwłaszcza wysiłek o charakterze wytrzymałościowym jest tym, który rekomenduje się osobom z podwyższonym poziomem cholesterolu. Regularna aktywność fizyczna może korzystnie wpływać na poziom lipidów, szczególnie na poziom tzw. „dobrego cholesterolu” HDL.

Niestety nie u wszystkich osób aktywnych fizycznie poziom cholesterolu jest na prawidłowym poziomie. Dieta i nasze geny mogą niekorzystnie wpływać na poziom lipoprotein LDL (tzw. „zły cholesterol”) i triglicerydów (TG). Wielu sportowców nie kontroluje poziomu cholesterolu we krwi żyjąc w przeświadczeniu, iż jest on prawidłowy.

Jednakże często uwarunkowania genetyczne powodują, że organizm wchłania i wytwarza większe niż przeciętnie dawki cholesterolu. Okazuje się, że częstość występowania problemu podwyższonego poziomu cholesterolu wśród sportowców może nie różnić się znacząco od częstości występowania zaburzeń w gospodarce lipidowej wśród osób o niskim poziomie aktywności.

Stąd też warto, by każda osoba aktywna fizycznie badała się również pod kątem zaburzeń gospodarki lipidowej. Jak wynika z mojej własnej praktyki, pomiędzy 20-40% osób aktywnych, z którymi współpracuję, boryka się z problemem umiarkowanej dyslipidemii tj. umiarkowanych zaburzeń gospodarki lipidowej. Stąd też wprowadzenie diety niskocholesterolowej wzbogaconej o stanole roślinne może być jednym ze standardowych zaleceń żywieniowych.

Żywność funkcjonalna zawierająca stanole roślinne

Obecnie na rynku znajdziemy różne produkty z dodatkiem stanoli roślinnych. Do najpopularniejszych, dobrze przebadanych produktów pod kątem korzystnego wpływu na zdrowie człowieka, należą niewątpliwie margaryny. Jednakże obecnie poszukuje się nowych wygodnych form dostarczania stanoli roślinnych w diecie człowieka.

Wykazano m.in. skuteczność herbatników wzbogaconych w stanole roślinne w obniżeniu frakcji LDL czy całkowitego cholesterolu. Badania te były wyjściowymi do powstania kolejnych form przekąsek wzbogaconych w stanole roślinne, takich jak batony zbożowe.

Batony dla osób aktywnych

Jedną z najczęściej spożywanych przez osoby aktywne przekąsek są batony. Batony musli ze stanolami roślinnymi stanowią wygodną formę wprowadzenia fitosteroli do diety osób aktywnych borykających się z problemem umiarkowanej dysplipidemii. Batony jednocześnie zabezpieczają energetycznie organizm przed czy po wysiłku fizycznym oraz dostarczają stanole obniżające poziom lipidów.

Ponadto stanowią źródło błonnika, który korzystnie wpływa na poziom glukozy we krwi. Już jeden baton zawiera skuteczną klinicznie dawkę stanoli roślinnych (1,6 g). Spożywany jako uzupełnienie codziennej diety czy to przed czy po wysiłku fizycznym, będzie wywierał prozdrowotny wpływ na nasz organizm.

Nie mylić z batonami fit

Batony musli ze stanolami roślinnymi, jakkolwiek wywierają prozdrowotny wpływ na nasz organizm, nie są batonami „fit” w klasycznym tego słowa znaczeniu, choć tak jak one nie zawierają barwników, sztucznych konserwantów oraz dostarczają wysokie ilości błonnika.

Zalicza się je do tzw. żywności funkcjonalnej, która wywiera udowodniony klinicznie korzystny wpływ na zdrowie człowieka. Ich celem jest jednoczesne uzupełnienie zapasów energetycznych i wzbogacenie diety w stanole roślinne, obniżające poziom cholesterolu. Te cechy batonów warunkują ich skład i konsystencję.

Stąd też zawarte w nich oleje, różne rodzaje suszonych owoców, mąk czy inne rodzaje cukrów, stanowią źródło energii pełniąc jednocześnie funkcje strukturalne (technologiczne) zapewniające odpowiednią konsystencję i trwałość.

Czas na podsumowanie

Skuteczność stanoli roślinnych i ich korzystny wpływ na zdrowie człowieka została potwierdzona w ponad 80 badaniach klinicznych. Osoby borykające się z problemem dyslipidemii poprzez zmiany w diecie (w tym wprowadzenie stanoli) mogą w znacznym stopniu ograniczyć ryzyko rozwoju szeregu chorób cywilizacyjnych.

Batony wzbogacone w stanole roślinne mogą stanowić dobrą formę jednoczesnego uzupełnienia zapasów energetycznych i wprowadzania stanoli do diety osób aktywnych fizycznie.

Trochę literatury, na potwierdzenie skuteczności stanoli 😉

  1. Alhassan S., Reese K.A., Mahurin J., Plaisance E.P., Hilson B.D., Garner J.C., Wee S.O., Grandjean P.W. Blood lipid responses to plant stanol ester supplementation and aerobic exercise training. Metabolism 2006; 55: 541-549.
  2. Athyros V.G., Kakafika A.I., Papageorgiou A.A., Tziomalos K., Peletidou A., Vosikis C., Karagiannis A., Mikhailidis D.P. Effect of a plant stanol ester-containing spread, placebo spread, or Mediterranean diet on estimated cardiovascular risk and lipid, inflammatory and haemostatic factors. Nutr. Metab. Cardiovasc. Dis. 2011; 21: 213-221.
  3. Buyuktuncer Z., Fisunoglu M., Guven G.S., Unal S., Besler H.T. The cholesterol lowering efficacy of plant stanol ester yoghurt in a Turkish population: a double-blind, placebo-controlled trial. Lipids Health Dis. 2013; 12: 91.
  4. Cater N.B., Garcia-Garcia A.B., Vega G.L., Grundy S.M. Responsiveness of plasma lipids and lipoproteins to plant stanol esters. Am. J. Cardiol. 2005; 96: 23D-28D.
  5. de Jong N., Zuur A., Wolfs M.C., Wendel-Vos G.C., van Raaij J.M., Schuit A.J. Exposure and effectiveness of phytosterol-/stanol-enriched margarines. Eur. J. Clin. Nutr. 2007; 61: 1407-1415.
  6. Gylling H., Hallikainen M., Nissinen M.J., Miettinen T.A. The effect of very high daily plant stanol ester intake on serum lipids, carotenoids, and fat-soluble vitamins. Clinical Nutrition 2010; 29: 112-118.
  7. Gylling H., Hallikainen M., Raitakari O.T., Laakso M., Vartiainen E., Salo P., Korpelainen V., Sundvall J., Miettinen T.A. Long-term consumption of plant stanol and sterol esters, vascular function and genetic regulation. Br. J. Nutr. 2008; 101: 1688-1695.
  8. Kodama s., Tanaka S., Saito K., Shu M., Sone Y., Onitake F., Suzuki E., Shimano H., Yamamoto S., Kondo K., Ohashi Y., Yamada N., Sone N.: Effect of Aerobic Exercise Training on Serum Levels of High-Density Lipoprotein Cholesterol. Arch. Intern. Med. 2007;167:999-1008
  9. Kozłowska-Wojciechowska M., Cybulska B., Narkiewicz K., Opolski K., Tykarski A.: Stanole roślinne — niedoceniany element diety w profilaktyce i terapii chorób układu krążenia na tle miażdżycy. Nadciśnienie Tętnicze, 2010, 14, 4, 344-353
  10. Kriengsinyos W., Wangtong A., Komindr S.: Serum Cholesterol Reduction Efficacy of Biscuits with Added Plant Stanol Ester. Cholesterol, 2015, http://dx.doi.org/10.1155/2015/353164
  11. Raeini-Sarjaz M., Ntanios F.Y., Vanstone C.A., Jones P.J. No changes in serum fat-soluble vitamin and carotenoid concentrations with the intake of plant sterol/stanol esters in the context of a controlled diet. Metabolism 2002; 51:652-656.

jakub czaja

 

 

 

Dr farm Jakub Czaja

Specjalista ds. żywienia i suplementacji z podwyższonym poziomem endogennego cholesterolu, żywo zainteresowany tematem obniżenia poziomu lipidów 😉

Były biegacz zawodowy i wielokrotny reprezentant Polski

Obecnie triathlonista amator i trener triathlonu oraz wykładowca i dietetyk współpracujący z czołowymi polskimi sportowcami dyscyplin wytrzymałościowych