Gorączka jest jednym z układowych mechanizmów odporności nieswoistej. Powodują ją czynniki zewnątrzpochodne lub wewnątrzpochodne, które prowadzą do przestawienia fizjologicznego wzorca temperatury ciała na wyższy poziom. Wzrost temperatury to efekt oddziaływania substancji pirogennych (czyli wywołujących gorączkę) na ośrodek termoregulacji w podwzgórzu. Najczęstszą przyczynę gorączki stanowią zakażenia, jednak objaw ten występuje także w przebiegu m.in. chorób nowotworowych i alergicznych. W jakich przypadkach leczenie przeciwgorączkowe jest zasadne? (1,2)

Gorączka mechanizm powstawania

Przyjmuje się, że o gorączce mówić można, jeśli temperatura ciała przekracza 38 st. C. (2)

Gorączce towarzyszą drżenia mięśni szkieletowych, skurcz naczyń krwionośnych, napięcie mięśni przywłosowych, spalanie tkanki tłuszczowej, nadaktywność hormonów tarczycowych. (2)

Najczęściej gorączka jest odpowiedzią układu immunologicznego na obecność czynników zakaźnych (wirusów, bakterii, grzybów). Drobnoustroje (i ich produkty) uaktywniają makrofagi, które zaczynają wydzielać cytokiny, w konsekwencji dochodzi do pobudzenia ośrodka termoregulacji w podwzgórzu i wzrostu temperatury ciała. Wyższe temperatury zwykle prowadzą do zahamowania replikacji czynnika zakaźnego. (1,2)

Jednak stan zapalny (ze wzrostem ciepłoty ciała) współistnieje także z odczynami alergicznymi, chorobami autoimmunologicznymi i „zapaleniem jałowym” (bez infekcji). Przewlekła gorączka może wskazywać na nadczynność tarczycy lub zmiany nowotworowe. (2)

Szczególnym stanem jest hipertermia – w jej przebiegu dochodzi do znacznego wzrostu temperatury ciała (pow. 40 st. C.) w następstwie przestawienia centralnego ośrodka termoregulacji. Stan zagraża zdrowiu i życiu pacjenta, ponieważ może skutkować upośledzeniem funkcji białek i błon komórkowych, obumieraniem komórek (w tym neuronów, a nawet nieodwracalnym uszkodzeniem mózgu) i niewydolnością wielonarządową. (2)

Gorączka w przebiegu infekcji

Krótkotrwały wzrost ciepłoty ciała na ogół nie powinien wzbudzać zaniepokojenia. Najczęściej u podstaw takiego przejściowego stanu leży infekcja (inne objawy uzupełniają jej obraz kliniczny i pozwalają ustalić rozpoznanie). Gorączka tego rodzaju (np. w przebiegu ropnej anginy, zapalenia płuc) wiąże się z prawidłową reakcją ustroju na zakażenie, ale wymaga konsultacji lekarskiej, farmakoterapii i odpoczynku w łóżku. (2)

Jednak u osób w dobrym stanie, z niewysoką gorączką (poniżej 39 st. C), której towarzyszą typowe objawy łagodnej infekcji wirusowej (uczucie rozbicia, bóle mięśniowe, bóle głowy), można rozważyć leczenie w warunkach domowych i (ewentualne) przyjmowanie leków przeciwgorączkowych dostępnych bez recepty (np. ibuprofenu, paracetamolu). Jeśli gorączka utrzymuje się dłużej niż kilka dni i nawraca po odstawieniu leków przeciwgorączkowych, należy zgłosić się do lekarza. (2)

Gorączka i objawy alarmowe

Pilnej konsultacji lekarskiej i właściwego postępowania wymaga gorączka, której towarzyszą objawy alarmowe i ciężki stan pacjenta. Nie wolno bagatelizować m.in. silnego bólu głowy z zaburzeniami świadomości, dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego (mdłości, wymiotów, bólu brzucha, zatrzymania stolca i zaburzenia wydalania gazów). Niepokój wzbudzić powinny objawy związane z oddawaniem moczu (pieczenie, ból, częstomocz, krwiomocz), a także uczucie duszności, ból w klatce piersiowej, kaszel. Do objawów alarmowych należy też angina przebiegająca z plamistą, czerwoną wysypką oraz niewysoka gorączka współistniejąca z żółtaczką, mdłościami, odbarwionym stolcem. Oceny lekarskiej wymagają też chorzy z przewlekłą gorączką poniżej 39 st. C bez objawów chorobowych. (2)

Każdy wzrost temperatury ciała powyżej 40 st. C wymaga niezwłocznego postępowania przeciwgorączkowego i działań zmierzających do ochłodzenia organizmu. Choremu należy podać kwas acetylosalicylowy (1g) lub paracetamol (1g) oraz nakłonić go do przyjmowania dużej ilości chłodnych płynów. Można rozważyć także owinięcie pacjenta mokrym prześcieradłem lub zastosowanie chłodnej kąpieli. Należy wezwać pogotowie ratunkowe lub (jeśli to możliwe) w inny sposób zgłosić się na SOR. (2)

Kiedy zatem gorączka wymaga leczenia? Odpowiedź na tak postawione pytanie powinna uwzględniać przyczynę, która doprowadziła do wzrostu temperatury ciała. Lekarz zawsze podejmuje decyzję w sposób indywidualny, na podstawie pełnego obrazu klinicznego. Jednak uważa się, że postępowanie przeciwgorączkowe należy wdrożyć w każdym przypadku wysokiej gorączki, u chorych wyniszczonych, kobiet w ciąży oraz pacjentów z niewydolnością narządów wewnętrznych. (3)

Źródła:

  1. Witkiewicz I. Gorączka – objawy i przyczyny. https://zapytajlekarza.mp.pl/lista/show.html?id=66401. Data dostępu: 6.03.2018.
  2. Kopiński P. Gorączka. https://reumatologia.mp.pl/objawy/175394,goraczka. Data dostępu: 6.03.2018.
  3. Kucharz E. Diagnostyka różnicowa stanów gorączkowych. Roczniki Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie 2010; 56 (1): 25-28.