Mono-, oligo- i disacharydy oraz alkohole polihydroksylowe to związki, których wchłanianie w jelicie cienkim jest utrudnione. Pacjenci z zespołem jelita drażliwego (IBS) po spożyciu węglowodanów ciężkostrawnych (FODMAP) odczuwają nasilone objawy ze strony przewodu pokarmowego, związane przede wszystkim z natężeniem procesów fermentacji jelitowej.

Według założeń diety FODMAP, wykluczenie ich z diety lub choćby ograniczenie ich spożycia może znacznie poprawić jakość życia chorych z IBS. (1,2)

Dietoterapia w zespole jelita drażliwego

Dieta FODMAP, ułożona przez australijskich naukowców, nie jest modelem żywienia, który stosuje się przez całe życie. Jej zasad przestrzegać należy tylko przez pewien czas – obserwacje kliniczne dowodzą, że większość pacjentów po zakończeniu diety wraca do poprzedniego sposobu żywienia.

Zazwyczaj jednak zaleca się eliminację pojedynczych produktów – ich listę sporządza się, uwzględniając indywidualną tolerancję danego pacjenta. (1)

Produkty, w których składzie znajduje się dużo FODMAP, przedostają się do jelita w niezmienionej postaci i przyczyniają się do nagromadzenia w nim płynów. W konsekwencji nasila się motoryka jelit.

W jelicie grubym zachodzą procesy fermentacji bakteryjnej, którym towarzyszy zwiększone wytwarzanie dwutlenku węgla i wodoru. W toku kolejnych przemian produkowany jest siarkowodór i metan.

Procesy te prowadzą do dolegliwości jelitowych; pojawia się dyskomfort w jamie brzusznej (najczęściej ból i uczucie „przelewania się”), wzdęcia, biegunki lub zaparcia – czyli typowe objawy IBS. (1,2)

Fazy diety FODMAP; warzywa i owoce w IBS

Pierwszy etap diety w zespole jelita drażliwego zazwyczaj obejmuje okres od 6 do 8 tygodni. Jest to czas eliminacji produktów spożywczych dostarczających znacznych ilości FODMAP. Można zastąpić je produktami zawierającymi mało mono-, oligo- i disacharydów oraz alkoholi polihydroksylowych.

Druga faza polega na sukcesywnym, indywidualnym poszerzaniu diety o produkty zawierające więcej FODMAP. Które pokarmy są przeciwwskazane w IBS? Jakie alternatywy istnieją dla wykluczanych produktów? (1)

Dolegliwości w towarzyszące zespołowi jelita drażliwego są nasilane m.in. przez spożycie sztucznych słodzików i syropu glukozowo-fruktozowego. Według założeń diety FODMAP, ich miejsce w menu zająć może cukier kryształ, syrop klonowy, aspartam, stewia.

Pacjentom z zespołem jelita drażliwego zaleca się okresowe wyłączenie cebuli, szparagów, kalafiora, czosnku, grzybów, brokułów, buraków, kapusty. Mogą zastąpić je warzywa o niskiej zawartości FODMAP, w tym: marchew, pomidory, ogórki, seler, kukurydza, bakłażan, sałata, dynia, kabaczek, słodkie ziemniaki i szczypiorek.

Do niewskazanych owoców należą np. jabłka, gruszki, mango, arbuz, nektarynki, brzoskwinie, morele, śliwki, owoce suszone i owoce z puszki. Za to można jeść banany, winogrona, kiwi, mandarynki, pomarańcze, ananasy, grejpfruty, cytryny, jagody i truskawki. (1)

Dieta FODMAP: produkty wskazane i przeciwwskazane

Pacjenci na diecie FODMAP powinni unikać twarogów, delikatnych serów, mleka (krowiego, owczego, koziego); nie zaleca się spożycia jogurtów, kwaśnej śmietany i mleka sojowego.

Nie wszystkie sery są zakazane – zgodnie z zasadami diety FODMAP dopuszcza się spożycie parmezanu, mozzarelli, sera szwajcarskiego, cheddar, brie i camembert. Poza tym można pić mleko migdałowe i mleko ryżowe. (1)

Poza tym należy czasowo wyłączyć z diety nasiona roślin strączkowych. Do zalecanych źródeł białka należą ryby, mięso, drób, jaja, tofu. Żyto i produkty pszenne są niewskazane, ale można jeść pieczywo bezglutenowe oraz produkty wykonane z mąki orkiszowej.

Pacjenci z zespołem jelita drażliwego powinni unikać pistacji i orzechów nerkowca. W porze podwieczorku mogą za to schrupać małą garść orzechów włoskich, migdałów, a także orzeszków ziemnych, orzechów pekan, orzeszków piniowych, orzechów makadamia. Ziarna sezamu, pestki dyni i nasiona słonecznika również mogą znaleźć się w menu chorych z IBS. (1)

FODMAP – terapia pod kontrolą lekarza

Dieta FODMAP to szczególny model żywienia, który spełnia funkcję leczniczą. Pamiętajmy, że zmiany żywieniowe, które okresowo wprowadza, mogą niekorzystnie wpłynąć m.in. na stan pacjentów z innymi (oprócz IBS) schorzeniami przewlekłymi. Dlatego nie można stosować jej „według własnego uznania” – bez wyraźnych wskazań medycznych. (1,3)

Lekarz, który (wspólnie z pacjentem) podejmuje decyzję o dietoterapii, bierze pod uwagę również przeciwwskazania do takiego modelu żywienia. Warto zaznaczyć, że dietę FODMAP należy stosować pod nadzorem lekarskim. (3)

Źródła:

  1. Wnęk D. Dieta FODMAP (dieta zalecana w zespole jelita drażliwego), https://dieta.mp.pl/diety/diety_w_chorobach/111607,dieta-fodmap-dieta-zalecana-w-zespole-jelita-drazliwego. Data dostępu: 22.07.2018
  2. P. Halmos i wsp.https://www.mp.pl/gastrologia/przegladbadan/99379,wplyw-diety-o-malej-zawartosci-fermentujacych-oligo-di-i-monosacharydow-oraz-polioli-fodmap-na-objawy-ibs, Moćko K., Kołcz M., Brożek J. (oprac.). Data dostępu: 22.07.2018
  3. Reguła J. Charakterystyka i ocena wybranych diet alternatywnych. Forum Zaburzeń Metabolicznych 2013; 4 (3): 115–121